Kamis, 03 Oktober 2013


MACAPAT
Macapat adalah tembang atau puisi tradisional Jawa. Setiap bait macapat mempunyai baris kalimat yang disebut gatra, dan setiap gatra mempunyai sejumlah suku kata (guru wilangan) tertentu, dan berakhir pada bunyi sanjak akhir yang disebut guru lagu.
Pada umumnya macapat diartikan sebagai maca papat-papat (membaca empat-empat), yaitu maksudnya cara membaca terjalin tiap empat suku kata. Namun ini bukan satu-satunya arti, penafsiran lainnya ada pula.Seorang pakar Sastra Jawa, Arps menguraikan beberapa arti-arti lainnya di dalam bukunya Tembang in two traditions.
Selain yang telah disebut di atas ini, arti lainnya ialah bahwa -pat merujuk kepada jumlah tanda diakritis (sandhangan) dalam aksara Jawa yang relevan dalam penembangan macapat.
Kemudian menurut Serat Mardawalagu, yang dikarang oleh Ranggawarsita, macapat merupakan singkatan dari frasa maca-pat-laguyang artinya ialah "melagukan nada keempat". Selain maca-pat-lagu, masih ada lagi maca-sa-lagumaca-ro-lagu dan maca-tri-lagu. Konon maca-sa termasuk kategori tertua dan diciptakan oleh para Dewa dan diturunkan kepada pandita Walmiki dan diperbanyak oleh sang pujangga istana Yogiswara dari Kedir.  Ternyata ini termasuk kategori yang sekarang disebut dengan namatembang gedhéMaca-ro termasuk tipe tembang gedhé di mana jumlah bait per pupuh bisa kurang dari empat sementara jumlah sukukata dalam setiap bait tidak selalu sama dan diciptakan oleh Yogiswara. Maca-tri atau kategori yang ketiga adalah tembang tengahan yang konon diciptakan oleh Resi Wiratmaka, pandita istana Janggala dan disempurnakan oleh Pangeran Panji Inokartapati dan saudaranya.Dan akhirnya, macapat atau tembang cilik diciptakan oleh Sunan Bonang dan diturunkan kepada semua wali.


Struktur macapat

Sebuah karya sastra macapat biasanya dibagi menjadi beberapa pupuh, sementara setiap pupuh dibagi menjadi beberapa pada. Setiap pupuh menggunakan metrum yang sama. Metrum ini biasanya tergantung kepada watak isi teks yang diceritakan.

Jumlah pada per pupuh berbeda-beda, tergantung terhadap jumlah teks yang digunakan. Sementara setiap pada dibagi lagi menjadilarik atau gatra. Sementara setiap larik atau gatra ini dibagi lagi menjadi suku kata atau wanda. Setiap gatra jadi memiliki jumlah suku kata yang tetap dan berakhir dengan sebuah vokal yang sama pula.
Aturan mengenai penggunaan jumlah suku kata ini diberi nama guru wilangan. Sementara aturan pemakaian vokal akhir setiap larikatau gatra diberi nama guru lagu.

Tabel macapat

Supaya lebih mudah membedakan antara guru gatra, guru wilangan lan guru lagu dari tembang-tembang tadi, maka setiap metrum ditata di dalam sebuah tabel seperti di bawah ini:

Metrum
Gatra
I
II
III
IV
V
VI
VII
VIII
IX
X
Tembang cilik / Sekar alit
Dhandhanggula
10
10i10a7u9i7a6u8a12i7a
Maskumambang
4
12i6a8i8a
Sinom
9
8a8i8a8i7i8u7a8i12a
Kinanthi
6
8u8i8a8i8a8i
Asmarandana
7
8i8i8a7a8u8a
Durma
7
12a7i6a7a8i5a7i
Pangkur
7
8a11i8u7a12u8a8i
Mijil
6
10i6o10é10i6i6u
Pocung
4
12u6a8i12a
Tembang tengahan / Sekar madya
Jurudhemung
7
8a8u8u8a8u8a8u
Wirangrong
6
8i8o10u6i7a8a
Balabak
6
12a12a12u
Gambuh
5
7u10u12i8u8o
Megatruh
5
12u8i8u8i8o
Tembang gedhé / Sekar ageng
Girisa
8
8a8a8a8a8a8a8a8a
http://id.wikipedia.org/wiki/Macapat


PRONOMINA
Ø  Pronomina adalah kategori kata yang dipakai untuk menggantikan nomina
Ø  Dalam Tata Bahasa Jawa Mutakhir oleh Wedhawati dkk. Pada tataran frasa, pronominal melibatkan perilaku sintaksis sebagai berikut:
-          Pronomina dapat berangkai dengan kata ingkar dudu tetapi tidak dapat berangkai dengan ora.
-          Pronomina dapat berangkai dengan pronomina demonstratif.
-          Pada tataran kalimat, pronominal dapat menduduki funsi Subjek, Predikat, Objek dan Pelengkap
-          Sebagai pengganti numeralia (Ukuran Jumlah), pronominal mempunyai cirri sebagai berikut:
1.      Dapat berangkai dengan kata ingkar ora.
2.      Dapat berangkai dengan kata-kata yang menyatakan ukuran (panjang, lebar, luas tinggi, besar, berat, jauh dll)
3.      Dapat berangkai dengan pronominal persona.

Ø Subkategori Pronomina Berdasarkan Referennya yaitu:
1.      Pronomina Persona /purusa
Pronomina ini berfungsi sebagai kata ganti orang. Pronomina persona ada tiga, yaitu:
-                  Persona Pertama (Utama Purusa)
Contoh: Aku, awakku, kene, kula, kawula, kita
-                  Persona Kedua (Madyama Purusa)
Contoh: kowe, awakmu, sira, sliramu dll.
-                  Persona Ketiga (Pratama Purusa)
Contoh: Dheweke, dhekne, panjenengan, panjenenganipun
2.      Pronomina Demonstratif/ Penunjuk/ Panuduh
Ada enam jenis pronominal Demonstratif, yaitu:
-                  Pronomina Demonstratif Subtantif
Pronomina ini menunjukkan hubungan antara pembicara dengan subtansi yang dituju. Hubungan itu ada tiga yaitu:
Jarak Dekat     : iki, kiyi, niki, menika dll
Jarak agak jauh            : kuwi, iku, niku
Jarak Jauh                    : kae, ika, nika
-                  Pronomina Demonstratif Lokatif
Pronomina ini menujukkan titik tempat.
Jarak Dekat                 : Kene
Jarak agak jauh            : kono
Jarak jauh                    : kana
-                  Pronomina Demonstratif Diskriptif
Pronomina ini ,menunjuk pada keadaan suatu hal.
Jarak dekat                  : Ngene, mangkene-ngaten, mekaten
Jarak agak jauh            : Ngono, mengkono-ngaten, mekaten
Jarak jauh                    : Ngana, mangkana
-                  Pronomina Demonstratif temporal
Pronomina ini menunjukkan waktu, dapat dilaihat dari dua arah yaitu:
Kebelakang : - Cukup Jauh                 Ndhisik, rumiyin
-       Agak jauh                       Ndhek, emben- kala emben
-       Agak Dekat                    Mau –kala wau
-       Dekat                             saiki, menika/ sapunika

Kedepan : - Dekat                                    Samangke –samengko
-       Agak Dekat                        Mengko-mangke
-       Agak Jauh                           Sesuk- mbenjing
-       Cukup Jauh                         Mbesuk –mbenjing

-       Pronomina Demonstratif Dimensional
Pronomina ini untuk menunjukkan kadar ukuran.
Dekat               : Semene- semanten
Agak Jauh       : Semono – semanten
Jauh                 : Semana – semanten
-                  Pronomina Demonstratif Arah
Pronomina ini untuk menunjukkan arah suatu tempat
Dekat              : Mrene – ngriki/mriki
Agak jauh        : Mrono – ngriki/mriku
Jauh                 : Mrana- ngrika

3.      Pronomina Interogatif
Pronomina interogatif merupakan kata ganti kata yang berfungsi untuk bertanya.
Ada 7 kata ganti untuk bertanya yaitu:
-                  Apa : Kanggo nakokake barang
Apa sing kok gawa iku?
-                  Sapa : kanggo nakokake uwong utawa kewan
Sapa Dosenmu ing mata kuliah Morfologi?
-       Ngapa. Yagene, geneya : Kanggo nakokake mula bukane sawijining bab/sebab suatu hal.
Geneya kok mangkatmu kuliah telat?
-       Endi, sing endi : kanggo nakokake sawijining pilihan kang awujud barang, uwong utawa sawijining bab.
Klambi endi sing kok senengi?
-                  Kapan : kanggo nakokake wektu dumadine sawijining kadadean
Kapan olehmu arep lunga ing Lawang Sewu?
-       Kepriye/priye/piye : Kanggo nakokake kahanan utawa nakokake carane nindakake sawijining bab.
Sabubare kacilakaan mau, kepriye kahanane Paijo?
-                  Pira : kanggo nakokake jumlah
Bocah sing ngekos ing kene ana pira?
4.      Pronomina Posesif
Pronomina posesif atau kata ganti empunya dibagi menjadi dua yaitu kata ganti empunya yang terletak didepan kata disebut proklitik dan kata ganti yang terletak di belakang disebut enklitik.
Pronomina
Klitik/klitika
Proklitik
enklitik
Aku
Kowe
Dak-/Tak-
Sun-
-Ku
Kowe,
Samang,
Sira

Ko-/ Kok-
Mang-
-Mu
-em (logat pati lan sakiwa tengeng)
-Ira (logat Cirebon, Inderamayu)
Dheweke
-
-e

Contoh:
Buku Morfologi mau tak silahke kancaku.
Tasku mau kok singgahke ngendi?
5.      Pronomina Relatif / panyilah (kata ganti penghubung)
Pronomina relative adalah pronominal yang menghubungkan konstituen yang diperikan dengan konstituen yang memerikan. Kata yang termasuk dalam Pronomina relative antara lain: sing (ngoko), kang (ngoko alus), ingkang (krama).
Contoh :
-          Buku sing tak gawa iki duweke kancaku.
-          Majalah kang tak waca mau dikersakake ibu.
-          Adicara ingkang dipunwontenaken Pak Lurah menika sae sanget.
6.      Pronomina Inderminatif (kata ganti tentu)
Kata ganti tentu ini digunakan untuk menggantikan orang atau barang yang keadaannya belum jelas. Kata ganti ini antara lain: Sawijining, salah siji, apa, bae, sapa-sapa, saben uwong, lan sing sapa (bae).
Contoh:
Iki kalebu sawijining bab kang kudu antuk kawigaten.
Kowe mau menyang pasar tuku apa bae?


Rabu, 02 Oktober 2013

GEGURITAN


Geguritan utawi guritan aslinipun saking tembung lingga gurit, tegesipun :
1.   Tulisan ingkang awujud tatahan
2.   Kidung utawi tembang

Nggurit tegesipun :
1.   Ngarang tembang utawi kidung, utawi rerepan
2.   Nglakokaken tembang utawi kidung

Miturut kamus utawi bausatra, geguritan menika uran-uran utawi karangan kang pinathok kados tembang, nanging guru gatra, guru wilangan, lan guru lagunipun boten ajeg. Menawi miturut Sadlidinata (1994:45), geguritan inggih menika iketaning basa ingkang memper syair (syair jawi gagrag enggal). Wonten malih ingkang mastani tembung gegurit asalipun saking tembung gerita. Tembung gerita lingganipun gita, tegesipun tembung utawi syair geguritan jawi sakawit dipun panggihaken wonten ing tembang-tembang dolanan.
   Samenika wujud wohing kasusatran piisi warni-warni wujud dhapukanipun. Adhedasar dhapukanipun ukara lan pangrakiting tembung, warni-warni araning geguritan kados wonten ngandap menika:

1.     Syair kalih gatra sapadan aran gita dwigatra
2.     Syair  tigang gatra sapadan aran gita trigatra
3.     Syair sekawan gatra sapadan aran gita caturgatra
4.     Syair gangsal gatra sapadan aran gita pancagatra
5.     Syair enem gatra sapadan aran gita sadgatra
6.     Syair pitu gatra sapadan aran gita saptogatra
7.     Syair wolu gatra sapadan aran gita hastagatra
8.     Syair sanga gatra sapadan aran gita nawagatra
9.     Syair-syair dhapur sonata
10.  Syair bebas

B.    JINISIPUN GEGURITAN

Geguritan jinisipun wonten kalih :
1. Geguritan gagrak lawas

Geguritan menika ngginakaken basa jawa kina lan kapérang wonten ing pupuh–pupuh tembang, kawengku guru gatra, guru lagu, lan guru wilangan. Geguritan menika ugi kalebet golonganipun tembang utawi lelagon kang ngangge Purwakanti guru-swara.
Paugeranipun geguritan gagrak lawas ingkang sampurno inggih punika:
a.    Cacahipun gatra mboten ajeg, nanging lumrahipun sakedhikipun wonten sekawan gatra.
b.   Cacah wandanipun gatra satunggal lan satunggalipun tetep sami
c.    Dong-ding utawi guru lagunipun sedaya manggen wonten wekasipun gatra runtut inggih punika ngangge purwakanti guru swara.
d.   Sangajengipun ukara (gatra) ingkang kawiwitan ngangge bebuka “sun gegurit”nanging mboten ateges saben pada/bait wonten tembungipun “sun gegurit”. Tembungipun “sun gegurit” naming wonten nginggil piyambak.
Tuladha:
Sun gegurit,
Wateke wong kampung jati
Bekti marang yayah wibi
Setya marang sakeh janji

2. Geguritan gagrak anyar
Geguritan gagrag anyar ngginakakén basa Jawa jaman samenika lan dipunserat ngangge aksara latin, lan sampun ngginakakén kertas/ dluwang. Geguritangagrag anyar mboten kapérang wonten ing pupuh–pupuh tembang lan mboten ngangge tembung “sun gegurit”, sampun mboten kawengku guru gatra, guru lagu, lan guru wilangan, pramila jinising geguritan gagrag anyar menika saged dipunwastani puisi Jawa bebas.

Contoh geguritan:
SEDYAKU

Wis, Jeng…
Aku sumeleh
nyelehake pangarep-arepku
marang katresnan lan kawigatenmu sing semu
yen nyatane amung semene
cunthele lelakonku…

Pepenginku tansah sumandhing
lan nresnani sliramu
kudu dakprunggel
sing luwih wigati, Jeng
donga lan pengestumu wae
tansah mili kanggo aku

Wis, Jeng
aku pamit
becik njembarake pikir
nggayuh kabegjan
mring ati lan katresnan satuhu
tan ora binagi ing liyan
sempurna ing guritan siji…

DALAN OMBAK

Wus dakjaluk marang sliramu, tatkalane wektu isih watu
lan dalan kaya ombak segara, nanging penjalukku
kaya prenjak kang katombak swiwine, ilang unine
kaya lemah cengkar kang tawar, ilang sangar
sliramu uga isih lumaku ing gisik kang wus dadi ambalan
ngambali ati ing pangilon, ngambali pitakon
lan penjalukku, kanthi unthuk-unthuk kang sirna
tatkalane surya mencorong, pratanda dina wus rina

Sidoarjo, 2007

UDAN WAYAH SORE

udan riwis-riwis nggawa angin gumanti
ora kaya nalika kang kawuri sing kebak pangarep-arep
dikaya ngapa lemah wus kebanjur teles

sesuk esuk yen sang surya wiwit sumunar
lan manuk kepodang colat-colot ana wit gedang
tak tunggu tekamu ing sak ngisore payung
tak kanthi lakumu tumeka ngendi

mbokmenawa sesuk sore wus ora udan riwis-riwis
marakake gawe kekesing ati
manuk kepodang wus mabur mangulon
nanging tetep tak tunggu tekamu

BABAD WEDHI PESISIR

Sorene sore jingga
wengine wengi biru
kembang pandhan mesem marang mbulan
tangane ngawe-awe sajak kemayu
apa hiya iki dayane layang atimu
sing jare bakal ditulis kalane ijen
lan sendhang mung amping-ampingann jendhela
sing wengi iki isih panggah binuka?

biyen aku nate apal gojegmu
kepiye nalika bingung ndhedher sagegem guritan
ing lemah suwung pinggire taman
ora ketang mbalang liring sambi mungkur
nyamudana wingkis sakehing kekarepan
nutup kudhuping kekembangan

iki babad wedhi pasir
pinaes ganda aruming mawar
rarasing riris dhadha kumesar